Kalibrasyon Laboratuvarlarında Ölçüm Aralığı ve Kapsam Nasıl Okunur

Bir kalibrasyon laboratuvarını değerlendirirken yalnızca hizmet verilen cihaz türüne bakmak yeterli değildir. Asıl teknik soru, laboratuvarın hangi ölçüm büyüklüğünde, hangi aralıkta, hangi şartlarda ve hangi ölçüm belirsizliğiyle çalışabildiğidir. ISO/IEC 17025:2017, deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterliliği, tarafsızlığı ve tutarlı çalışması için genel gereklilikleri tanımlar. Türkiye’deki laboratuvar akreditasyonu değerlendirmelerinde de TS EN ISO/IEC 17025 temel standartlardan biridir.

Standart ile laboratuvar yeterliliği arasındaki ilişkiyi daha ayrıntılı incelemek isteyenler Akredite kalibrasyon laboratuvarı için ISO 17025 rehberi üzerinden ISO/IEC 17025:2017 ve TS EN ISO/IEC 17025 çerçevesine ilişkin açıklamalara ulaşabilir. Bir hizmeti değerlendirirken ise standarda yapılan genel atıftan çok ilgili teknik kapsam satırının incelenmesi gerekir. Çünkü bir laboratuvarın belirli bir alanda faaliyet göstermesi, o alandaki bütün cihazların ve bütün ölçüm aralıklarının aynı kapsam içinde olduğu anlamına gelmez.

Akreditasyon kapsamı neyi gösterir?

Akreditasyon kapsamı, laboratuvarın teknik yeterliliğinin hangi faaliyetler için değerlendirildiğini somutlaştırır. Kalibrasyon kapsamlarında genellikle ölçüm büyüklüğü veya kalibre edilen cihaz, ölçüm aralığı, ölçüm şartları, kalibrasyon ve ölçüm yeteneği ile kullanılan yöntem ya da prosedüre ilişkin bilgiler bulunur. Bu nedenle kapsam belgesi yalnızca cihaz isimlerinden oluşan bir hizmet listesi gibi okunmamalıdır.

Örneğin iki laboratuvar da sıcaklık ölçümü alanında çalışabilir. Buna rağmen birinin kapsamı belirli tipte sıcaklık göstergelerini ve sınırlı bir sıcaklık aralığını içerirken diğerinin ölçüm aralığı veya yöntemi farklı olabilir. Aynı ayrım elektriksel büyüklükler, basınç, hacim, kütle, zaman ve frekans gibi farklı kalibrasyon alanlarında da görülebilir.

Ölçüm aralığı nasıl yorumlanır?

Ölçüm aralığı, kapsamın en kolay fark edilen fakat sıkça eksik yorumlanan bölümlerinden biridir. Bir cihazın teknik kataloğunda yazan toplam çalışma aralığı ile laboratuvarın akreditasyon kapsamındaki ölçüm aralığı aynı şey değildir. İncelenmesi gereken değer, ilgili kapsam satırında belirtilen sınırdır.

Örneğin bir cihaz çok geniş bir aralıkta ölçüm yapabiliyor olabilir. Laboratuvarın kapsamı ise bu aralığın yalnızca belirli bölümünü içerebilir. Böyle bir durumda cihaz adının kapsamda bulunması tek başına yeterli bilgi vermez. Kalibrasyon talebindeki noktaların veya cihazın kritik kullanım bölgesinin kapsamda belirtilen değerlerle karşılaştırılması gerekir.

Sınırların gösterim biçimi de önemlidir. Bir kapsam satırı sürekli bir aralık tanımlayabileceği gibi belirli nominal değerler veya farklı bölgelere ayrılmış ölçüm aralıkları da içerebilir. Bu nedenle yalnızca en düşük ve en yüksek sayıyı görmek yerine satırın tamamı birlikte okunmalıdır.

Ölçüm şartları neden önemlidir?

Aynı ölçüm büyüklüğü farklı teknik şartlarda farklı bir kalibrasyon problemi oluşturabilir. Elektriksel ölçümlerde frekans, güç faktörü veya uygulanan gerilim gibi ek parametreler önemli olabilir. Hacim kalibrasyonunda kullanılan yöntem veya nominal hacim dikkate alınabilir. Diğer alanlarda da kapsam satırındaki şartlar teknik yeteneğin hangi koşullarda geçerli olduğunu sınırlandırabilir.

Bu nedenle “ölçüm aralığı cihazımı kapsıyor” sonucuna ulaşmadan önce ölçüm şartları sütunu da kontrol edilmelidir. Değer aralığı uygun görünse bile gerekli ek parametre kapsam dışında kalıyorsa ilgili satır, talep edilen kalibrasyon faaliyetini doğrudan karşılamayabilir.

CMC ne anlatır?

Kalibrasyon kapsamlarında karşılaşılan CMC ifadesi, kalibrasyon ve ölçüm yeteneğini belirtir. ILAC’ın kalibrasyonda ölçüm belirsizliğine ilişkin yaklaşımında CMC; ölçülen büyüklük, kullanılan yöntem veya prosedür, cihaz türü, uygulanabildiği durumlarda ölçüm aralığı ve ek parametreler ile ölçüm belirsizliği üzerinden tanımlanır.

Bu nokta laboratuvar karşılaştırmalarında özellikle önemlidir. Aynı cihazın iki farklı laboratuvarın kapsamında yer alması, iki kapsam satırının teknik olarak tamamen aynı olduğu anlamına gelmez. Ölçüm aralıkları, şartlar, yöntemler ve beyan edilen belirsizlik değerleri farklı olabilir. Bu nedenle yalnızca laboratuvar adını veya cihaz kategorisini karşılaştırmak yerine bütün CMC bilgisinin birlikte değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşım sağlar.

Ölçüm belirsizliği nasıl okunmalıdır?

Ölçüm belirsizliği, ölçüm sonucuyla ilgili dağılımı nicel olarak ifade eden teknik bir unsurdur ve kapsamın ayrılmaz parçalarından biridir. Kalibrasyon kapsamlarında genişletilmiş ölçüm belirsizliği farklı biçimlerde gösterilebilir. Tek bir değer bütün aralık için geçerli olabilir veya belirsizlik ölçülen değere bağlı bir fonksiyon şeklinde ifade edilebilir. Bazı kapsamlar farklı ölçüm bölgeleri için ayrı değerler içerir.

Bu nedenle yalnızca sayısal olarak en küçük görünen değeri seçip laboratuvarları doğrudan sıralamak yanıltıcı olabilir. Değerin hangi aralık için geçerli olduğu, hangi birimle ifade edildiği, ölçüm şartları ve uygulamanın gerçek ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir. Belirsizlik değerlendirmesi cihazın toleransından veya prosesin izin verilen sınırlarından bağımsız düşünülmemelidir.

Cihaz adı kapsamda görünüyorsa yeterli midir?

Hayır. Cihaz adının bulunması ilk kontrol noktasıdır fakat teknik eşleşmenin tamamını göstermez. Uygulamada aşağıdaki bilgilerin birlikte kontrol edilmesi gerekir:

1. Kalibre edilecek cihaz veya ölçüm büyüklüğü kapsamda yer alıyor mu?
2. İstenen parametre kapsam satırında bulunuyor mu?
3. Gerekli ölçüm noktaları belirtilen ölçüm aralığının içinde mi?
4. Varsa frekans ve benzeri ek ölçüm şartları uygun mu?
5. Beyan edilen ölçüm belirsizliği kullanım amacına uygun mu?
6. Belirtilen kalibrasyon yöntemi talep edilen uygulamayla örtüşüyor mu?

Özellikle çok fonksiyonlu cihazlarda bu ayrım önem kazanır. Tek bir cihaz gerilim, akım, direnç veya frekans gibi birden fazla parametreyi ölçebilir. Cihaz modelinin genel olarak hizmet verilen cihazlar arasında bulunması, cihazdaki her parametrenin aynı teknik kapsam altında bulunduğunu göstermeyebilir.

Laboratuvar seçerken kapsam nasıl karşılaştırılır?

Kalibrasyon firmaları araştırılırken karşılaştırmayı “bu cihazı kalibre ediyor musunuz?” sorusuyla sınırlamamak gerekir. Daha yararlı yaklaşım cihaz türü, gerekli parametreler, çalışma noktaları ve beklenen ölçüm performansının önce belirlenmesidir. Ardından laboratuvarın güncel kapsamındaki ilgili satırlar bu ihtiyaçlarla karşılaştırılabilir.

Aynı yöntem Kocaeli kalibrasyon firmaları gibi bölgesel bir araştırma yapılırken de geçerlidir. Coğrafi yakınlık veya hizmet organizasyonu operasyonel açıdan önemli olabilir ancak teknik kapsamın yerini tutmaz. Laboratuvarın konumu ayrı, belirli bir kalibrasyon faaliyetinin akreditasyon kapsamındaki yeri ayrı bir değerlendirme konusudur.

Standart bilgisi ile kapsam bilgisi neden ayrılmalıdır?

ISO/IEC 17025 laboratuvarların yeterliliği, tarafsızlığı ve tutarlı faaliyetleri için genel bir çerçeve sunar. Akreditasyon kapsamı ise bu çerçevenin belirli laboratuvar faaliyetleri açısından hangi teknik alanlara uygulandığını gösterir. Bu iki bilgi birbiriyle bağlantılıdır fakat birbirinin yerine kullanılamaz.

Bu nedenle bir kuruluşun ISO/IEC 17025 standardına atıfta bulunması, tek başına herhangi bir cihazın, ölçüm aralığının veya hizmetin akreditasyon kapsamında bulunduğunu kanıtlamaz. Teknik karar verirken ilgili kapsam belgesindeki cihaz veya büyüklük, aralık, şartlar, belirsizlik ve yöntem bilgileri esas alınmalıdır. Böylece laboratuvar seçimi genel tanıtım ifadeleri yerine ölçülebilir ve karşılaştırılabilir teknik verilere dayandırılabilir.